เจาะลึกโภชนาการเฉพาะบุคคลสำหรับผู้ป่วยโรคอ้วนและการจัดการน้ำหนักตัว
By: สมิทธิ โชติศรีลือชา
Samitti Chotsriluecha
Committee and Chair of Scientific
Thai Dietetic Association
samitti.ch@gmail.com
โรคอ้วน (Obesity) เป็นสภาวะที่ร่างกายสะสมไขมันมากเกินไป จนส่งผลกระทบต่อการทำงานของร่างกาย โดยเกณฑ์วินิจฉัยโรคอ้วนสำหรับคนเอเชีย คือ มีดัชนีมวลกาย (BMI) มากกว่า 25 กก./ม² และสำหรับคนยุโรปและอเมริกา คือ มี BMI มากกว่า 30 กก./ม² นอกจากนี้ยังสามารถประเมินจากเปอร์เซ็นต์ไขมันในร่างกายได้อีกด้วย
สาเหตุของโรคอ้วนมีปัจจัยสนับสนุนหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นการได้รับพลังงานมากเกินความต้องการของร่างกาย การรับประทานอาหารที่มีน้ำตาลสูง ไขมันสูง หรืออาหารแปรรูปที่ผ่านกระบวนการสูง (Ultra-processed food) การมีกิจกรรมทางกายต่ำ ไม่ค่อยออกกำลังกายหรือเคลื่อนไหวร่างกายน้อย ไปจนถึงความผิดปกติของฮอร์โมน เช่น ภาวะฮอร์โมนไทรอยด์ต่ำ ภาวะดื้ออินซูลิน (Insulin resistance) และภาวะดื้อเลปติน (Leptin resistance) เป็นต้น นอกจากนี้ยังพบว่าจุลินทรีย์ที่ไม่ดีต่อสุขภาพ (Pathogenic microbiome) ซึ่งทำให้เกิดสภาวะเสียสมดุลของจุลินทรีย์ในลำไส้ (Gut dysbiosis) มีความสัมพันธ์กับการสะสมไขมันในร่างกาย ไปจนถึงกระบวนการอักเสบในอวัยวะต่างๆ และเกิดภาวะแทรกซ้อนของโรคอ้วน จึงกล่าวได้ว่าปัจจัยที่ส่งผลต่อการสะสมไขมันจนเกิดโรคอ้วนและภาวะแทรกซ้อนนั้นมีปัจจัยที่เกี่ยวข้องมากมาย นอกเหนือไปจากการบริโภคอาหารเกินกว่าความต้องการของร่างกาย
ปัญหาสำคัญของการสะสมไขมันในร่างกาย คือ การเกิดภาวะแทรกซ้อนของโรคอ้วน เช่น โรคเบาหวาน โรคไขมันในหลอดเลือดผิดปกติ (Dyslipidemia) โรคตับอักเสบจากไขมันคั่งตับ (Metabolic Dysfunction-associated Steatotic Liver Disease; MASLD) โรคหัวใจและหลอดเลือด (Cardiovascular disease) โรคซึมเศร้า (Depressive disorder) รวมถึงโรคมะเร็งบางชนิด เช่น มะเร็งเต้านม และมะเร็งลำไส้ใหญ่ เป็นต้น ซึ่งการป้องกันการเกิดโรคอ้วน หรือการจัดการกับน้ำหนักตัวด้วยการลดน้ำหนักจะช่วยลดความเสี่ยงของโรคแทรกซ้อนเหล่านี้ได้
โรคอ้วนและการสะสมไขมันมากเกินไปถือเป็นสภาวะที่มีความซับซ้อน ไม่ว่าจะเป็นการได้รับพลังงานเกินความต้องการ ความไม่สมดุลของฮอร์โมน การขาดกิจกรรมทางกาย การมีจุลินทรีย์ในลำไส้ที่ไม่สมดุล รวมถึงปัจจัยทางพันธุกรรม ซึ่งโรคอ้วนส่งผลต่อสุขภาพอย่างรุนแรง โดยเฉพาะการเพิ่มความเสี่ยงของโรคเมตาบอลิก ซึ่งแนวทางการลดน้ำหนักในอดีตจะมุ่งเน้นไปที่การจำกัดพลังงาน แต่ไม่คำนึงถึงความแตกต่างเฉพาะบุคคล เช่น การเผาผลาญอาหาร ความต้องการสารอาหาร และพฤติกรรมการบริโภค ทั้งนี้ โภชนาการเฉพาะบุคคล จึงถือเป็นทางเลือกที่มีประสิทธิภาพมากกว่า ซึ่งจะมีการออกแบบอาหารตามข้อมูลเฉพาะของแต่ละบุคคล ทั้งข้อมูลทางพันธุกรรม สารชีวเคมี จุลินทรีย์ในลำไส้ องค์ประกอบร่างกาย และพฤติกรรมการบริโภค โดยข้อมูลการศึกษาวิจัยเบื้องต้นแสดงให้เห็นว่าโภชนาการเฉพาะบุคคลสามารถช่วยฟื้นฟูสุขภาพเมตาบอลิกได้ดีกว่าแนวทางทั่วไป และช่วยลดน้ำหนักตัวได้ดีเช่นเดียวกัน
Obesity is a condition characterized by excessive fat accumulation in the body to the extent that it adversely affects bodily functions. The diagnostic criteria for obesity are a body mass index (BMI) of over 25 kg/m² for Asians or over 30 kg/m² for Europeans and Americans. Obesity can also be diagnosed based on body fat percentage.
The causes of obesity are multifactorial. These include excessive energy intake beyond the body’s requirements, consumption of high-sugar, high-fat, or ultra-processed foods, low physical activity, sedentary behavior, and hormonal imbalances such as hypothyroidism, insulin resistance, and leptin resistance. Furthermore, an unhealthy gut microbiome in a state of dysbiosis has been linked to increased fat accumulation, inflammation in various organs, and obesity-related complications. Thus, many factors beyond just overeating contribute to fat accumulation and complications associated with obesity.
One of the major concerns of excessive fat accumulation is the increased risk of complications such as: diabetes, dyslipidemia, metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD), cardiovascular diseases, depression, and certain cancers, such as breast and colorectal cancer. Preventing obesity or managing body weight through weight loss can significantly reduce these health risks.
Obesity is a complex, multifactorial condition influenced by excessive energy intake, low physical activity, hormonal imbalances, gut microbiota, and genetic factors. It significantly increases the risk of metabolic disorders such as diabetes, cardiovascular disease, fatty liver disease, and certain cancers. While traditional dietary approaches focus on caloric restriction, they often overlook individual variability in metabolism, nutrient requirements, and lifestyle. Personalized nutrition offers a more effective strategy by tailoring dietary interventions based on genetic makeup, metabolic biomarkers, gut microbiota, body composition, and behavioral patterns. Emerging evidence supports the potential of personalized nutrition to enhance weight management and improve metabolic health. However, current clinical data remains limited, and further research integrating multi-omics and microbiome data is needed to refine and optimize personalized dietary strategies for obesity treatment and prevention.