นวัตกรรมวัคซีน: ก้าวสู่การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอย่างปลอดภัยและลดการใช้ยาปฏิชีวนะ
By: รศ.ดร. ศศิมนัส อุณจักร์
Assoc. Prof. Sasimanas Unajak, Ph.D.
Department of Biochemistry
Faculty of Science
Kasetsart University
Kasetsart Vaccines and Bioproducts Innovation Centre (KU- VBIC)
sasimanas.u@ku.th
ประเทศไทยเป็นหนึ่งในแหล่งที่มีการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำระดับอุตสาหกรรมที่สร้างผลผลิตสู่ตลาดโลกได้ ซึ่งถือได้ว่าสัตว์น้ำมีบทบาทอย่างยิ่งต่อความมั่นคงทางอาหาร แต่การเติบโตอย่างรวดเร็วของอุตสาหกรรมนี้ร่วมกับการเพาะเลี้ยงแบบหนาแน่นทำให้เกิดความท้าทายที่สำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งปัญหาโรคระบาดในสัตว์น้ำที่ส่งผลกระทบต่อผลผลิตและสร้างความเสียหายทางเศรษฐกิจอย่างมหาศาล
วัคซีนปลา: ทางออกที่ยั่งยืนและปลอดภัย
การป้องกันโรคด้วยวัคซีนเป็นแนวทางสำคัญที่ช่วยลดการใช้ยาปฏิชีวนะในอุตสาหกรรมเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ โดยกระตุ้นให้สัตว์สร้างภูมิคุ้มกันต่อเชื้อโรคเฉพาะชนิด ปัจจุบัน โรคติดเชื้อในประเทศไทยมีหลายชนิด การมีวัคซีนหลากหลายชนิดจึงช่วยส่งเสริมความยั่งยืนในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำและสนับสนุนการผลิตอาหารปลอดภัย นอกจากนี้ ยังมีการใช้วัคซีนเชิงประจักษ์จากงานวิจัยของนักวิจัยไทยหลายโครงการ เช่น
1. วัคซีนป้องกันโรคติดเชื้อแบคทีเรีย
วัคซีนป้องกันโรคสเตรปโตคอคโคซิส ที่เกิดจากเชื้อ Streptococcus agalactiae ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการตายของปลานิล มีรูปแบบเป็นวัคซีนเชื้อตาย [(StrepKU-1): Inactivated Vaccine] และให้โดยการฉีดเข้าช่องท้อง จากการทดสอบในฟาร์มเลี้ยงจริงที่ จ.กาญจนบุรีและ จ.กาฬสินธุ์ พบว่าวัคซีนสามารถเพิ่มอัตรารอดชีวิตของปลานิลได้สูงถึงร้อยละ 97.5 อีกทั้งปลาที่ได้รับวัคซีนยังโตเร็วกว่าปลาที่ไม่ได้รับวัคซีน ทำให้ระยะเวลาการเลี้ยงสั้นลง ลดปริมาณอาหารที่ใช้เลี้ยง ช่วยลดต้นทุนการผลิต และเพิ่มรอบการเลี้ยงได้
2. วัคซีนป้องกันโรคติดเชื้อไวรัส
ไวรัส Tilapia Lake Virus (TiLV) เป็นโรคติดเชื้อไวรัสสำคัญที่ก่อให้เกิดความสูญเสียอย่างมากในอุตสาหกรรมปลานิลทั่วโลก การพัฒนาวัคซีนป้องกัน TiLV จึงเป็นงานวิจัยที่เร่งด่วน ซึ่งการผลิตวัคซีนจำเป็นต้องคำนึงถึงทั้งต้นทุนและประสิทธิภาพ ทั้งนี้ทางทีมวิจัยของผู้เขียนได้ประสบความสำเร็จในการพัฒนาวัคซีนดีเอ็นเอและวัคซีนโปรตีนลูกผสม (DNA and Recombinant Protein Vaccines) โดยใช้ชิ้นส่วนยีนสำคัญของไวรัส (Segments 9 และ 10) ซึ่งให้การป้องกันที่เหนือกว่าการใช้ยีนเพียงส่วนเดียว โดยวัคซีนนี้ถูกนำไปใช้ในปลาพ่อแม่พันธุ์ (Broodstock) เพื่อผลิตพ่อแม่พันธุ์ปลาปลอดไวรัส TiLV ลดความเสี่ยงการถ่ายทอดไวรัสสู่ลูกพันธุ์ และป้องกันความเสียหายในช่วงเดือนแรกหลังย้ายลูกพันธุ์จาก Hatchery ไปยังฟาร์ม หรือที่เรียกว่าโรคตายเดือน (One-month mortality syndrome) ปัจจุบัน การใช้วัคซีนยังต่อยอดไปยังลูกพันธุ์ปลาปลอดไวรัส TiLV เพื่อกระตุ้นภูมิคุ้มกันเฉพาะ เพิ่มอัตรารอดและเสริมความมั่นคงในการเพาะเลี้ยงต่อไป
Thailand is among the world’s leading industrial aquaculture producers, supplying aquatic products to global markets. Aquaculture plays a vital role in ensuring food security. However, its rapid expansion and high-density farming practices have led to significant challenges, especially infectious disease outbreaks among aquatic animals, which severely affect yields and cause major economic losses.
Fish Vaccines: A Safe and Sustainable Solution
Disease prevention through vaccination is a key strategy for reducing antibiotic use in aquaculture. Vaccines stimulate the immune system of aquatic animals to develop resistance to specific pathogens. Given the variety of infectious diseases found in Thailand, the availability of multiple vaccines supports sustainable aquaculture and the production of safe food. Several vaccine innovations have emerged from our research projects, including:
1. Vaccines Against Bacterial Infections
A vaccine against Streptococcosis, caused by Streptococcus agalactiae, is a major bacterial pathogen leading to high mortality in tilapia. The StrepKU-1: Inactivated Vaccine administered via intraperitoneal injection, has been successfully tested in commercial farms in Kanchanaburi and Kalasin provinces. Results showed that vaccinated tilapia achieved a survival rate of up to 97.5%. Moreover, vaccinated fish grew faster than unvaccinated fish, which shortened production cycles, reduced feed consumption, lowered production costs, and allowed for more culture cycles per year.
2. Vaccines Against Viral Infections
Tilapia Lake Virus (TiLV) is a highly destructive viral pathogen that has caused severe losses in the global Tilapia industry. Developing a TiLV vaccine is therefore a critical research priority. Effective vaccine design must balance cost and efficacy. The research team successfully developed DNA and recombinant protein vaccines using key viral gene segments (segments 9 and 10). Combining these gene segments provided greater protection than using a single gene. The vaccine has been applied in broodstock fish to produce TiLV-free brooder, reducing the risk of vertical transmission of the TiLV to offspring. It also prevents severe mortality during the first month after fingerlings are transferred from hatcheries to farms, commonly known as “one-month mortality syndrome.” Further applications include using the vaccine in juvenile fish to stimulate specific immune responses, enhance survival rates, and strengthen aquaculture stability.